सुनिल जिसी

तिहार भन्नेबित्तिकै मनमा एउटा सुन्दर गाउँको तस्बिर आउँछ। घरको आँगनमा लिपपोत गरिएको माटो, पिँढीको डिलमा फुलेका सयपत्री र मखमली फूल, साँझ परेपछि दैलोमा बल्ने माटाका दियो, टाढाबाट सुनिने मादलका ताल र गाउँका बाटाहरूमा गुञ्जिने देउसी–भैलोका भाका। मनमा ती दिन सम्झिँदा लाग्छ—जीवनमा खुसी हुन धेरै कुरा चाहिँदैन रहेछ, आफ्ना मान्छेहरू सँगै भए पुग्दो रहेछ।

तिहार हाम्रो नेपाली जीवनको एउटा यस्तो पर्व हो, जसले घरको आँगनलाई मात्र होइन, मनको कुनालाई पनि उज्यालो बनाउँछ। यसले दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ, परिवारलाई एकै ठाउँमा जोड्छ र छिमेकीसँगको आत्मीयतालाई नवीकरण गर्छ। तर समय सधैँ एउटै कहाँ रहन्छ र! हिजोको गाउँ फेरिएको छ, गाउँको जीवनशैली फेरिएको छ, मान्छेका आवश्यकता र रहर फेरिएका छन्। तिहार मनाउने तरिका पनि पहिलेको जस्तो छैन। आज हामीसँग आधुनिक सुविधा छन्, आँखालाई लोभ्याउने झिलिमिली छ, हातहातमा मोबाइल छ, तर कहिलेकाहीँ मनले सोध्छ—हामीले समयसँगै अघि बढ्दा कतै आफ्नोपनलाई पछाडि त छोडिरहेका छैनौँ?

यो लेख हिजोको तिहारलाई सम्झिने, आजको तिहारलाई बुझ्ने र भोलिको तिहारमा जोगाउनुपर्ने नेपालीपनको खोजी गर्ने एउटा सानो प्रयास हो।

हिजोको तिहार : थोरै साधन, धेरै खुसी र मनभरि आत्मीयता

हिजोको तिहार आजको जस्तो बजारमुखी र तडकभडकपूर्ण थिएन। गाउँघरमा सुविधा कम थिए, तर खुसीका स्रोत धेरै थिए। घरमा बिजुली नपुगेका ठाउँमा माटाका दियो बालिन्थे। मट्टीतेलको टुकी र दियोकै मधुरो उज्यालोमा तिहारको रौनक छाउँथ्यो। घरका भित्ता कमेरो र रातो माटोले पोतिन्थे, आँगन सफा गरिन्थ्यो, दैलोमा गोबरमाटोले लिपपोत गरिन्थ्यो। घरको छेउमा फुलेका सयपत्री र मखमली फूल टिपेर माला उन्ने चलन थियो। फूल किन्न बजार जानुपर्ने बाध्यता थिएन; आफ्नै बारीमा फुलेका फूलले घर सजिन्थ्यो र मन पनि रमाउँथ्यो।

तिहार आउनुभन्दा केही दिनअघिदेखि नै गाउँमा छुट्टै चहलपहल सुरु हुन्थ्यो। कसैले बारीको डिलमा फुलेका फूल जोगाउँथ्यो, कसैले घरको सरसफाइ गर्थ्यो, कसैले सेलरोटीका लागि चामल भिजाउँथ्यो। घरका आमाहरूलाई भान्साको कामले भ्याइनभ्याइ हुन्थ्यो। दिदीबहिनीहरू फूलका माला उन्ने, घर सजाउने र टीकाको तयारी गर्ने काममा जुट्थे। बालबालिकालाई भने तिहार कहिले आउला र देउसी खेल्न जाउँला भन्ने हतार हुन्थ्यो।

त्यो बेला तिहारको खुसी महँगो सामान किनेर होइन, आफ्नै हातले केही बनाएर मनाइन्थ्यो। घरमा सेलरोटी पाक्दा छिमेकीको घरसम्म बासना पुग्थ्यो। कतै अचार तयार हुन्थ्यो, कतै मिठाई बनाइन्थ्यो, कतै भाइटीकाका लागि फलफूल र माला मिलाइन्थ्यो। घरमा धेरै खानेकुरा नभए पनि पाहुना आएपछि जे छ, त्यही प्रेमपूर्वक खुवाउने चलन थियो। आफ्नो घरमा पाकेको परिकार छिमेकीको घरमा पुर्‍याउनु र छिमेकीको घरमा पाकेको खानेकुरा आफूले पनि चाख्नु सामान्य कुरा थियो।

त्यतिबेला खुसीको मापन धनसम्पत्तिले हुँदैनथ्यो। छिमेकीको घरमा गएर दुई घण्टा गफ गर्दा पनि समय खेर गएको अनुभूति हुँदैनथ्यो। गाउँका मान्छे एकअर्काको सुखदुःखमा सहभागी हुन्थे। कसैको घरमा दुःख परेको छ भने पर्वको रमाइलोमा पनि उसलाई सम्झिन्थे। कसैको आर्थिक अवस्था कमजोर छ भने उसलाई अप्ठ्यारो नपर्ने गरी सहयोग गर्थे। सम्बन्धहरू देखाउनका लागि होइन, निभाउनका लागि हुन्थे।

सायद त्यसैले हिजोको तिहारमा अभाव हुँदाहुँदै पनि मनमा सम्पन्नताको अनुभूति हुन्थ्यो। आज धेरै कुरा किन्न पाइन्छ, तर त्यतिबेलाको जस्तो निस्वार्थ आत्मीयता किन्न कहाँ पाइन्छ र?

गाउँको तिहार : जहाँ एउटा घरको खुसी अर्को घरको पनि खुसी हुन्थ्यो

गाउँको तिहारको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष नै सामूहिकता थियो। गाउँको कुनै एउटा घरमा चाडपर्वको रौनक छाउँदा त्यो घरमा मात्र सीमित रहँदैनथ्यो। वरपरका घरका मानिसहरू पनि त्यसमा जोडिन्थे। कसैको घरमा पाहुना आएका छन् भने छिमेकीले पनि चासो राख्थे। कसैको घरमा पकाउने जनशक्ति कम छ भने सहयोग गर्न पुग्थे। कसैको घरमा दाजुभाइ टाढा छन् भने छिमेकीले पनि त्यसको अभाव महसुस गर्थे।

गाउँमा सम्बन्ध केवल नातागोताका आधारमा मात्र बनेका हुँदैनथे। एउटै धारामा पानी भर्ने, एउटै गोरेटोमा हिँड्ने, खेतबारीमा सघाउने र सुखदुःखमा साथ दिने मानिसहरू पनि परिवारकै सदस्यजस्ता हुन्थे। तिहारमा यही सम्बन्ध झन् गाढा हुन्थ्यो।

पहिले गाउँमा देउसी–भैलो खेल्न जाँदा कुन घरमा आफ्ना मान्छे छन् भन्ने हिसाब हुँदैनथ्यो। गाउँका घरहरू सबैका लागि खुला हुन्थे। घरधनीले देउसी टोलीलाई आँगनमा स्वागत गर्थे। टोलीले गीत गाउँथ्यो, नाच्थ्यो र घरपरिवारको सुख, समृद्धि तथा प्रगतिको कामना गर्थ्यो। घरधनीले आफ्नो क्षमताअनुसार दक्षिणा दिन्थे। कतै सेलरोटी, फलफूल वा अन्य खानेकुरा पनि दिइन्थ्यो।

दक्षिणा थोरै भए पनि त्यसको महत्त्व ठूलो हुन्थ्यो, किनकि त्यसमा पैसाभन्दा बढी सद्भाव मिसिएको हुन्थ्यो। देउसी टोली पनि दक्षिणाको रकम हेरेर घरको मूल्याङ्कन गर्दैनथ्यो। धनीको घरमा जस्तै गरिबको घरमा पनि गीत गाइन्थ्यो, शुभकामना दिइन्थ्यो र खुसी बाँडिन्थ्यो।

गाउँको यही संस्कारले सिकाउँथ्यो—समाज बलियो हुन सबै धनी हुनुपर्दैन, सबैको मन जोडिएको हुनुपर्छ। सबैको घरमा समान सुविधा नहुन सक्छ, तर सबैको आँगनमा सम्मानको उज्यालो पुग्नुपर्छ।

देउसी–भैलो : मादलको तालमा मिसिएको बाल्यकाल र नेपालीपन

हिजोको तिहार सम्झिँदा देउसी–भैलोको सम्झना नगरी मन कहाँ मान्छ र! साँझ पर्नासाथ गाउँका केटाकेटीहरू समूह बनाउन थाल्थे। कसैले मादल बोक्थ्यो, कसैले झ्याली, कसैले टर्च समात्थ्यो। कतिपय ठाउँमा टुकी वा दियोको उज्यालोमै टोलीहरू घरघर पुग्थे। गाउँका बाटाहरूमा हाँसो, रमाइलो र गीतको आवाज फैलिन्थ्यो।

देउसी–भैलोका भाका पनि मौलिक हुन्थे। घरको आँगनमा पुगेर गीत सुरु भएपछि घरभित्रका मानिसहरू बाहिर निस्कन्थे। बूढापाका पिँढीमा बसेर रमाइलो हेर्थे, आमाहरू भान्साबाट निस्केर टोलीलाई स्वागत गर्थे र बालबालिका नाचगान हेर्दै रमाउँथे। कतै गीतको जवाफ गीतबाट दिइन्थ्यो, कतै रमाइला शब्द र ठट्टाले सबैलाई हँसाउँथ्यो।

त्यो बेला देउसी खेल्नु भनेको केवल दक्षिणा जम्मा गर्नु थिएन। साथीभाइसँग हिँड्नु, नयाँ घरमा पुग्नु, गाउँका सबैलाई भेट्नु, गीत सिक्नु र आफ्नो प्रतिभा देखाउनु पनि थियो। कतिपय बालबालिका देउसीको भाका घरमै सिकेर जान्थे। कसैले अगुवाइ गर्थ्यो, कसैले मादल बजाउन सिक्थ्यो, कसैले नाच्न। यसरी पर्वले नयाँ पुस्तालाई संस्कृतिसँग जोड्थ्यो।

देउसी खेलेर जम्मा भएको रकमबाट साथीहरू मिलेर केही खाने, विद्यालयको कुनै काममा सहयोग गर्ने वा सामूहिक रमाइलो गर्ने चलन पनि कतिपय ठाउँमा थियो। रकम ठूलो नहोला, तर त्यसलाई मिलेर प्रयोग गर्ने अभ्यासले सहकार्य सिकाउँथ्यो।

आज पनि देउसी–भैलो खेलिन्छ, गीत गाइन्छ र रमाइलो गरिन्छ। तर कतिपय ठाउँमा मौलिक भाकाभन्दा चर्को ध्वनि, संस्कृतिभन्दा प्रदर्शन र सामूहिक आनन्दभन्दा आर्थिक सङ्कलनले बढी प्राथमिकता पाएको देखिन्छ। यो सबै ठाउँको अवस्था होइन, तर सोच्नुपर्ने एउटा पक्ष अवश्य हो।

देउसी–भैलोमा आधुनिक बाजा बजाउनै हुँदैन भन्ने होइन। समयअनुसार शैली बदलिन सक्छ। तर नयाँ बाजाको आवाजमा पुरानो भाका हराउनु हुँदैन। आधुनिक गीतसँगै गाउँका मौलिक देउसीका शब्द पनि गुञ्जिनुपर्छ। रमाइलोको नाममा कसैलाई असहज बनाउनु हुँदैन, राति अबेरसम्म ध्वनि प्रदूषण गरेर बिरामी, वृद्धवृद्धा र बालबालिकालाई दुःख दिनु हुँदैन। आफ्नो संस्कृति जोगाउनु भनेको अरूको सहजताको सम्मान गर्नु पनि हो।

भाइटीका: महँगो उपहारभन्दा माथि रहेको सम्बन्धको अमूल्य डोरी

तिहारको सबैभन्दा भावुक क्षणमध्ये एक हो भाइटीका। दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको सम्बन्धलाई प्रेम, विश्वास र आशीर्वादले अझ प्रगाढ बनाउने दिन। हिजोको गाउँघरमा भाइटीकाको तयारी निकै आत्मीयतापूर्वक गरिन्थ्यो। दिदीबहिनीले फूलका माला उन्थे, सप्तरङ्गी टीका तयार गर्थे र दाजुभाइका लागि मिठा परिकार बनाउँथे।

दाजुभाइ पनि दिदीबहिनीको हातबाट टीका लगाउन घर आइपुग्ने प्रयास गर्थे। टाढा बस्नेहरू पैदलै वा उपलब्ध साधनमा यात्रा गरेर घर फर्कन्थे। बाटो लामो भए पनि भेटघाटको खुसीले थकान बिर्साइदिन्थ्यो।

टीका लगाउँदा दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, सुख र प्रगतिको कामना गर्थे। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीको सम्मान, सुरक्षा र खुसीका लागि आफूले सक्ने साथ दिने भावना राख्थे। उपहारका रूपमा ठूलो रकम वा महँगो सामान दिन नसकिए पनि मायाले भरिएको सानो वस्तु पर्याप्त हुन्थ्यो।

आज परिस्थिति फेरिएको छ। कोही रोजगारीका लागि विदेशमा छन्, कोही अध्ययनका लागि सहरमा छन्, कोही पारिवारिक जिम्मेवारीले घर आउन सक्दैनन्। भिडियो कलमा टीका लगाएको हेर्नुपर्ने, मोबाइलबाट शुभकामना पठाउनुपर्ने र मनभित्रको रहर मनमै राख्नुपर्ने बाध्यता धेरै परिवारमा छ।

त्यसैले विदेशमा रहेका दाजुभाइ वा दिदीबहिनीलाई सम्झेर भावुक हुनु स्वाभाविक हो। उनीहरू घर नआउनु सधैँ सम्बन्धमा कमी भएर होइन; कहिलेकाहीँ बाध्यता, खर्च, बिदाको अभाव र जिम्मेवारीले पनि रोकेको हुन्छ। विदेशमा पसिना बगाउने मानिसले आफ्नो परिवारलाई खुसी राख्नकै लागि टाढा बस्नुपरेको हुन सक्छ।

हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने भाइटीकाको सम्बन्ध टीकाको दिन मात्रै निभाउने होइन। वर्षभरि एकअर्काको खबर राख्नु, दुःखमा साथ दिनु, अप्ठ्यारोमा सहयोग गर्नु र खुसीमा सहभागी हुनु नै यसको वास्तविक अर्थ हो। महँगो उपहार दिएर मात्र माया प्रमाणित हुँदैन। समय दिनु, सम्मान गर्नु र सम्बन्धलाई निरन्तरता दिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

आजको तिहार : झिलिमिली बढ्यो, सुविधा थपियो, तर खुसीको अर्थ के फेरियो?

आजको तिहार पहिलेको भन्दा धेरै दृष्टिले फरक छ। सहरका घरहरूमा रङ्गीचङ्गी बत्तीहरू झिलिमिली हुन्छन्। गाउँका घरहरूमा पनि विद्युतीय सजावट बढेको छ। बजारमा विभिन्न प्रकारका फूलमाला, कृत्रिम सजावट, मिठाई र उपहारका सामग्री पाइन्छन्। सामाजिक सञ्जालमा शुभकामनाको ओइरो लाग्छ। परिवारका सदस्यले तस्बिर खिच्छन्, भिडियो बनाउँछन् र पर्वका खुसीहरू संसारभर बाँड्छन्।

यी परिवर्तन आफैँमा नराम्रा होइनन्। आधुनिक सुविधाले जीवन सजिलो बनाएको छ। विदेशमा रहेका आफन्तले पनि भिडियो कलबाट परिवारको खुसीमा सहभागी हुन पाएका छन्। यातायातका साधनले यात्रा सहज बनाएका छन्। बजारले विभिन्न सामग्री उपलब्ध गराएको छ। नयाँ पुस्ताले आफ्नै सिर्जनात्मक तरिकाले तिहार मनाउने अवसर पाएको छ।

समस्या आधुनिकतामा होइन, आधुनिकतालाई कसरी प्रयोग गर्छौँ भन्नेमा छ।

कहिलेकाहीँ हामी तिहारको तयारीमा यति व्यस्त हुन्छौँ कि तिहारको वास्तविक आनन्द लिनै बिर्सन्छौँ। घर सजाउन धेरै खर्च गर्छौँ, नयाँ लुगा किन्छौँ, महँगो मिठाई ल्याउँछौँ, तस्बिर खिच्छौँ; तर घरका बूढा बा–आमासँग केही समय बसेर कुरा गर्ने फुर्सद निकाल्न सक्दैनौँ। सामाजिक सञ्जालमा सबैलाई शुभकामना दिन्छौँ, तर छेउको घरमा दुःखमा बसेको छिमेकीलाई सम्झन बिर्सन्छौँ।

कुनै परिवारले आफ्नो क्षमताभन्दा बढी खर्च गरेर अरूको देखासिकी गर्नुपर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ। महँगो सजावट र उपहारलाई प्रतिष्ठासँग जोड्दा पर्वको आर्थिक बोझ बढ्छ। ऋण गरेर तडकभडक गर्नु आवश्यक छैन। तिहारको सुन्दरता खर्चको रकमले होइन, खुसी बाँड्ने मनले निर्धारण गर्नुपर्छ ।

अर्कोतर्फ, मोबाइल र सामाजिक सञ्जालले हामीलाई जोडेको पनि छ र कतिपय अवस्थामा आफ्नै नजिकका मानिसबाट टाढा पनि बनाएको छ । एउटै कोठामा परिवारका सबै सदस्य बसेका हुन्छन्, तर प्रत्येक व्यक्ति आफ्नै मोबाइलमा व्यस्त हुन्छ। कुरा गर्ने समय घट्छ, सँगै हाँस्ने अवसर कम हुन्छ। तिहारमा परिवारसँग बसेर पुराना कथा सुन्ने, बाल्यकालका सम्झना बाँड्ने र घरका ज्येष्ठ सदस्यको अनुभव सुन्ने बानीलाई फेरि महत्त्व दिन आवश्यक छ ।

झिलिमिली बत्तीले घर उज्यालो बनाउँछ, तर मन उज्यालो बनाउन आत्मीयता चाहिन्छ । महँगो उपहारले क्षणिक खुसी दिन सक्छ, तर सम्मान र माया नै सम्बन्धको स्थायी आधार हुन् ।

गाउँ फेरिँदै छ : रित्तिँदै गरेका आँगन र बाटो हेरिरहेका बूढा आँखा

हाम्रो गाउँको तिहारमा आएको परिवर्तन बुझ्न गाउँको वर्तमान अवस्था हेरे पुग्छ। पहिले तिहार आउँदा गाउँका धेरै घरमा चहलपहल हुन्थ्यो। टोलभरिका बालबालिका देउसी खेल्न निस्कन्थे। खेतबारीमा काम गर्ने, घाँसदाउरा गर्ने र घरको काम सम्हाल्ने मानिसहरू चाडको तयारीमा जुट्थे।

आज धेरै गाउँमा रोजगारी र अवसरको खोजीमा युवा पुस्ता बाहिरिएको छ। कोही सहरमा बस्छन्, कोही वैदेशिक रोजगारीमा छन्। गाउँमा कतिपय घरमा बूढा बा–आमा मात्र छन्। कतिपय घर वर्षको केही समय मात्र खुल्छन्। पहिले बालबालिकाको हल्लाले भरिने आँगन अहिले सुनसान हुन सक्छन्।

तिहारको बेला घरमा छोराछोरी आउने आशा राखेर बसेका अभिभावकको मन कसले बुझ्ने? छोराले विदेशबाट पैसा पठाएको होला, छोरीले फोन गरेर शुभकामना दिएकी होली, नातिनातिनाले भिडियो कलमा अनुहार देखाएका होलान्। तर बूढा आँखाले खोज्ने कुरा कहिलेकाहीँ पैसा वा फोनभन्दा धेरै सरल हुन्छ—आफ्ना छोराछोरीसँगै बसेर एक छाक खाना खाने, आँगनमा सँगै हाँस्ने र निधारमा टीका लगाइदिने अवसर।

यो अवस्था विदेश जाने सबैको कथा होइन। धेरै परिवारले समय र परिस्थितिअनुसार खुसी बाँडिरहेका छन्। तर गाउँबाट टाढिएको जनशक्तिले सिर्जना गरेको सामाजिक दूरीबारे सोच्न भने आवश्यक छ।

गाउँका युवाहरू बाहिर जानु गलत होइन। रोजगारी, शिक्षा र राम्रो जीवनको खोजी गर्नु स्वाभाविक हो। प्रश्न यो हो—जहाँ पुगे पनि आफ्नो गाउँ र परिवारसँगको सम्बन्ध कसरी जीवित राख्ने? चाडपर्वमा सम्भव भएसम्म घर फर्कने, फर्कन नसके परिवारसँग पर्याप्त समय बिताउने, गाउँका सामाजिक काममा सहयोग गर्ने र आफ्नो संस्कृति नयाँ पुस्तालाई सिकाउने काम गर्न सकिन्छ।

गाउँको विकास सडक र भवनले मात्र हुँदैन। गाउँका मानिसबीचको सम्बन्ध, स्थानीय संस्कृति, सामूहिक सहयोग र पुराना पुस्ताका अनुभव जोगाउनु पनि विकासकै हिस्सा हो। तिहारजस्ता पर्वले यी सम्बन्धलाई फेरि जोड्ने अवसर दिन्छन्।

हिजो र आजको तिहारबीचको वास्तविक फरक : साधन बदलियो, भावना जोगाउनुपर्छ

हिजोको तिहार र आजको तिहारलाई तुलना गर्दा हामीले केवल पुरानो समय राम्रो थियो र अहिलेको समय खराब भयो भनेर निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। हरेक समयका आफ्नै विशेषता र चुनौती हुन्छन्।

हिजोका मानिससँग आजजस्तो सुविधा थिएन, तर छिमेकीसँग प्रत्यक्ष भेटघाट गर्ने समय धेरै हुन्थ्यो। आज हामीसँग सुविधा छ, तर व्यस्तताले भेटघाटको समय घटाएको हुन सक्छ। हिजो माटाका दियोले घर उज्यालो हुन्थ्यो, आज विद्युतीय बत्तीले सजिन्छ। हिजो देउसीका मौलिक भाका गाउँभरि सुनिन्थे, आज आधुनिक संगीतसँगै नयाँ शैली पनि थपिएका छन्। हिजो शुभकामना दिन घरघर पुगिन्थ्यो, आज मोबाइलबाट संसारको जुनसुकै कुनामा सन्देश पठाउन सकिन्छ।

परिवर्तनलाई रोक्न सकिँदैन, न त रोक्नु नै उचित हुन्छ। तर परिवर्तनको क्रममा हाम्रो संस्कृतिका राम्रा पक्ष हराउन दिनु हुँदैन।

हिजोको सामूहिकता आज पनि कायम राख्न सकिन्छ। आधुनिक बत्ती बाल्दैमा माटाको दियो बिर्सनुपर्दैन। मोबाइलबाट शुभकामना दिँदैमा छिमेकीको घर पुग्न छोड्नुपर्दैन। आधुनिक गीतमा नाच्दैमा मौलिक देउसी गाउन छोड्नुपर्दैन। महँगो उपहार दिँदैमा आफ्नै हातले बनाएको सानो उपहारको महत्त्व घट्दैन।

हामीले पुरानो समयको अभाव होइन, त्यस समयका राम्रा संस्कार जोगाउनुपर्छ। आजको सुविधा र हिजोको आत्मीयता एकसाथ राख्न सके तिहार अझ सुन्दर बन्न सक्छ।

भोलिको तिहार : आधुनिकतासँगै मौलिकता पनि बाँचिरहोस्

भोलिको तिहार कस्तो होला? सायद अझ आधुनिक बत्तीहरू हुनेछन्, प्रविधिले अझ धेरै सुविधा दिनेछ र संसारका विभिन्न ठाउँमा रहेका नेपालीहरू एउटै डिजिटल माध्यमबाट जोडिनेछन्। देउसी–भैलोका नयाँ शैली थपिनेछन्, पर्व मनाउने तरिका अझ फराकिलो हुनेछ।

तर हामीले चाहेको भोलिको तिहार यस्तो होस्, जहाँ प्रविधि होस् तर मानवीय सम्बन्ध हराएको नहोस्। जहाँ घरहरू उज्याला होऊन् तर छिमेकीका आँगन अँध्यारा नरहून्। जहाँ विदेशमा रहेका नेपालीले आफ्नो संस्कृति बिर्सन नपरोस् र गाउँमा रहेका ज्येष्ठ नागरिकले आफू एक्लिएको महसुस गर्न नपरोस्।

भोलिका बालबालिकाले तिहारलाई केवल मोबाइलमा तस्बिर खिच्ने, नयाँ लुगा लगाउने र मिठाई खाने पर्वका रूपमा मात्र नबुझून्। उनीहरूले यो पर्वमा लुकेको पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक सद्भाव, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र संस्कृतिको महत्त्व पनि बुझून्।

हामीले उनीहरूलाई सिकाउनुपर्छ—दियो बाल्नु उज्यालोको प्रतीक हो, तर अरूको दुःखमा साथ दिनु पनि उज्यालो फैलाउनु हो। मखमलीको माला उन्नु परम्परा हो, तर सम्बन्धमा माया उन्नु जीवनको सुन्दर कला हो। देउसी गाउनु संस्कृति हो, तर कसैको मन नदुखाई खुसी बाँड्नु संस्कृतिको वास्तविक सम्मान हो।

भोलिको पुस्ताले पनि गाउँको बाटोमा देउसीको भाका सुन्न पाओस्। आँगनमा सयपत्री फुलेको देख्न पाओस्। हजुरबा–हजुरआमाबाट पुराना तिहारका कथा सुन्न पाओस्। परिवारका सदस्यहरू टाढा भए पनि एकअर्काप्रतिको माया र जिम्मेवारी महसुस गर्न पाऊन्। यही नै हाम्रो सांस्कृतिक निरन्तरताको वास्तविक आधार हो।

अन्त्यमा: तिहार घर उज्यालो बनाउने मात्र होइन, मन जोड्ने पर्व हो

हिजोको तिहार सम्झिँदा माटाका दियो, गोरेटो बाटो, मादलको ताल, गाउँले देउसी र सेलरोटीको बासना मनमा आउँछ। आजको तिहार हेर्दा झिलिमिली बत्ती, व्यस्त बजार, मोबाइलका शुभकामना र आधुनिक जीवनशैली देखिन्छ। यी दुवै समयका आफ्नै सुन्दरता छन्। तर यी दुईलाई जोड्ने अदृश्य डोरी भनेको आत्मीयता, प्रेम र आफ्नोपन हो।

समयले हाम्रो घरको स्वरूप बदल्न सक्छ, जीवनशैली बदल्न सक्छ र तिहार मनाउने शैली पनि बदल्न सक्छ। तर हामीले चाह्यौँ भने मनको न्यानोपन बदलिन दिनुपर्दैन। हिजोको गाउँले संस्कारलाई आजको जीवनमा पनि व्यवहार गर्न सकिन्छ। छिमेकीलाई सम्झन, परिवारसँग समय बिताउन, मौलिक देउसी गाउन र आफ्नो क्षमताअनुसार अरूको खुसीमा सहभागी हुन कुनै ठूलो साधन चाहिँदैन।

तिहारको वास्तविक सुन्दरता महँगो सजावटमा मात्र छैन। त्यो त आमाले मायाले पकाएको सेलरोटीमा छ, दिदीबहिनीले प्रेमपूर्वक लगाइदिएको टीकामा छ, छिमेकीले दिएको शुभकामनामा छ, गाउँका बालबालिकाले गाएको देउसीमा छ र टाढाबाट घर सम्झेर फोन गर्ने सन्तानको आवाजमा पनि छ।

हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा यत्ति हो—पर्वलाई सुन्दर बनाउने सामग्री बजारमा पाइन्छन्, तर पर्वलाई आत्मीय बनाउने भावना हाम्रो आफ्नै मनमा हुन्छ।

हिजोको तिहारले हामीलाई आफ्नोपन दियो, आजको तिहारले नयाँ सम्भावना दिएको छ र भोलिको तिहारले यी दुवैलाई जोगाउने जिम्मेवारी हामीलाई सुम्पिएको छ। आँगनमा माटोको दियो पनि बलोस्, घरमा झिलिमिली बत्ती पनि चम्कियोस्। देउसीमा आधुनिक बाजा पनि बजोस्, गाउँका मौलिक भाका पनि गुञ्जिरहून्। छोराछोरी संसारका जुनसुकै कुनामा पुगे पनि गाउँको सम्झना उनीहरूको मनमा रहिरहोस्। बूढा बा–आमाका आँगन रित्तिन नपाऊन्, दिदीबहिनीको माया ओइलाउन नपाओस् र छिमेकीबीचको सद्भाव कहिल्यै नटुटोस्।

किनकि तिहारको साँचो उज्यालो दियोको सानो ज्वालामा मात्र होइन, एकअर्काका लागि धड्किरहने मनमा हुन्छ।

हाम्रो तिहार यस्तै बनोस्—जहाँ आधुनिकता पनि होस्, मौलिकता पनि होस्; सुविधा पनि होस्, सद्भाव पनि होस्; र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, जहाँ हरेक घरमा उज्यालोसँगै हरेक मनमा आफ्नोपन पनि बाँचिरहोस्।

(लेखक प्युठान झिमरुक गाउँपालिका-६ अर्गेली निवासी नेपाल सरकारको कर्मचारी हुनुहुन्छ )